بسم الله النور و علی النور

درس دهم منطق « اقسام قیاس » صص 73 64

س 1‌: اقسام قیاس را نام ببرید : ج : قیاس بطور کلی بر دو قسم است : 1 ـ قیاس اقترانی   2 ـ قیاس استثنائی

س 2 : قیاس اقترانی را تعریف کنید همراه مثال :

ج : قیاسی که اجزاء نتیجه یا نقیض آن اجزاء در مقدمات پخش است و از 2 مقدمه تشکیل می‌شود.

مانند : هوا جسم است ، هر جسمی دارای وزن است ، پس هوا دارای وزن است . که نتیجه در 2 مقدمه توزیع شده است .

س 3 : اجزاء قیاس اقترانی را نام ببرید .

ج : حد اصغر / اصغر ـ حد اکبر / اکبر ـ حد وسط / اوسط / واسط .

س 4 : از اجزا قیاس اقترانی حد اصغر را همراه مثال تعریف کنید .

ج : موضوع قضیه‌ی مطلوب را حد اصغر گویند . مانند جیوه در جیوه فلز است و هر مقدمه‌ای که موضوع نتیجه در آن باشد ، صغرا نام دارد . مانند مقدمه‌ی جیوه فلز است .

س 5 : از اجزا قیاس اقترانی حد اکبر راهمراه مثال تعریف کنید .

ج : محمول قضیه‌ی مطلوب را حد اکبر گویند مانند منبسط در قضیه‌ی : جیوه منبسط می شود . و مقدمه ای که حد اکبر ( محمول مطلوب ) نتیجه در آن باشد کبرا نام دارد . مانند : مقدمه‌ی جیوه منبسط می شود .

س 6 : از اجزاء قیاس اقترانی حد وسط را همراه مثال تعریف کنید .

ج : لفظی که در هر 2 مقدمه ذکر می شود ، اما در نتیجه حذف می گردد ، حد وسط یا واسطه نام دارد . مثال : جیوه فلز است ، هر فلزی منبسط می شود . پس جیوه منبسط می شود که در این مثال فلز حد وسط است .

س 7 : منظور از مقدمات قیاس چیست ؟ یعنی مقدماتی که قیاس از آنها تشکیل می شود مقدمات قیاس گویند . به عبارت دیگر مجموع صغرا و کبرا را مقدمات قیاس گویند .

 ( پس نرگس خوشبو است . )

س 8 : افسام قیاس اقترانی را نام ببرید : ج : قیاس اقترانی حملی ـ قیاس اقترانی شرطی .

س 9 : قیاس اقترانی حملی را همراه مثال تعریف کنید .

ج : قیاس اقترانی حملی ، قیاسی است که از 2 مقدمه‌ی حملی تشکیل می شود و نتیجه آن نیز یک قضیه‌ی حملی لست . مانند : هر انسانی ناطق است ، هر شاعری انسان است   بعضی ناطق ها شاعرند .

س 10 : قیاس اقترانی شرطی را همراه مثال تعریف کنید .

ج : قیاس اقترانی شرطی ، قیاسی است که یا از 2 مقدمه‌ی شرطی تشکیل می شود و نتیجه‌ی آن نیز یک قضیه‌ی شرطی است . مانند :

اگر احمد پرهیزگار باشد رستگار است ، اگر احمد رستگار باشد اهل بهشت است . پس اگر احمد پرهیزگار باشد اهل بهشت است .

یا : قیاسی است که از یک مقدمه‌ی شرطی و یک مقدمه‌ی حملی تشکیل می شود و نتیجه آن نیز یک قضیه حملی است .

مانند : اگر بیماری سعید حصبه باشد تب دارد . بیماری سعید حصبه است . پس : سعید تب دارد .

س 11 : مبنای تقسیم شکل های مختلف قیاس اقترانی چیست ؟ ج : موقعیت یا جایگاه حد وسط .

س 12 : شکل های چهارگانه قیاس اقترانی را همراه مثال بیان کنید .

ج : شکل اول : اگر حد وسط در مقدمه‌ی صغرا « محمول » و در مقدمه‌ی کبرا « موضوع » باشد ، شکل اول است .

مثال : سقراط انسان است ـ هر انسانی فانی است . پس سقراط فانی است .

شکل دوم : اگر حد وسط در هر دو مقدمه « محمول » باشد شکل دوم است . مانند : جیوه فلز است . هیچ عایقی فلز نیست   جیوه عایق نیست .

شکل سوم اگر حد وسط در هر دو مقدمه« موضوع » باشد مانند : هر انسانی موجود زنده است ـ بعضی انسانها نویسنده هستند  بعضی موجودات زنده نویسنده هستند .

شکل چهارم : اگر حد وسط در مقدمه‌ی صغرا « موضوع » و مقدمه‌ی کبرا « محمول باشد » شکل چهارم است .

مانند : هر انسانی جسمانی است ، هر نویسنده ای انسان است پس بعضی جسمانی ها نویسنده هستند .

نکته : شکل چهارم چون دور از طبع انسان است در منطق مورد اعتنا نیست و در ارغنون ارسطو هم نیامده است . و ذهن همواره از شکل اول استفاهد می کند و هرگز از شکل چهارم استفاده نمی کند . شکل اول بدیهی بوده و هیچ نیازی به اثبات ندارد و هر قیاسی دیگر از طریق همین شکل اثبات می‌شود . ( با تبدیل به شکل اول ) .

س 13 : شرایط انتاج ( نتیجه بخش بودن ضروب ) قیاس را نوشته و هر یک را توضیح دهید .

ج : شرایط انتاج سه قسم است :

الف ) شرایط عمومی         ب ) شرایط حد وسط            ج ) شرایط اختصاصی هر شکل .

توضیح الف ) یعنی شرایط عمومی انتاج قیاس عبارتند از :

1 ـ هردو مقدمه جزئی نباشند .

2 ـ هر دو مقدمه سالبه نباشند .

3 ـ نتیجه أخسّ 2 مقدمه باشد . یعنی از جزئی و کلی  جزئی و از سالبه و موجبه  سالبه به نتیجه می‌آید ( ‌آنچه پست تر ، ضعیف تر و کوچکتر است . )

شرایط حد وسط :         (              )                (              )                   (                )

حد وسط در قیاس دو شرط دارد . ( اینکه در هر دو مقدمه 1 ـ به یک معنا باشد 2 ـ به یک اندازه باشد )

مثالی که حد وسط در 2 مقدمه به یک معنا نیست : خدا نور است . نور دیدنی است  خدا دیدنی است که کاذب است . درب باز است . باز می پرد ـــــ انگور شیرین است شیرین همسر خسرو است .

مثالی که حد وسط در 2 مقدمه به یک اندازه نیست : شراب از انگور است . انگور حلال است  شراب حلال است که کاذب است . دیوار موش دارد ـ موش گوش دارد

شرایط اختصاصی انتاج شکل اول :

شرایط انتاج شکل اول عبارتند از « مُغ کَب » :

1ـ موجبه بودن صغرا        2ـ کلی بودن کبرا

مثل : سقراط انسان است ، هر انسانی فانی است ، پس سقراط فانی است .

شرایط اختصاصی انتاج شکل دوم :

شرایط انتاج شکل دوم عبارتند از : « خین کب »

1 ـ اختلاف دو مقدمه از لحاظ سلب و ایجاب

2 ـ‌کلی بودن کبرا

مثل : جیوه فلز است ، هیچ فلزی عایق نیست ، پس جیوه عایق نیست .

نکته استثنایی : نتایج شکل دوم همیشه سالبه است .

شرایط اختصاصی شکل سوم :

شرایط انتاج شکل سوم عبارتند از : « مغ کاین » :

1 ـ موجبه بودن صغرا

2 ـ کلی بودن حداقل یکی از 2 مقدمه

مثال : هر انسانی موجود زنده است ، بعضی انسانها نویسنده هستند ، پس : بعضی موجودات زنده نویسنده هستند .

نکته : در شکل سوم و چهارم نتیجه همیشه جزئی است .

س 14 : قانون انتاج را در شکل های مختلف قیاس اقترانی توضیح دهید .

ج : 1 ـ ابتدا شکل قیاس را بوسیله حد وسط مشخص می کنیم .

2 ـ شرایط عمومی و حد وسط و اختصاصی هر شکل مربوط را رعایت می کنیم .

3 ـ در صورت رعایت شدن شرایط منتج و اگر یکی از شرایط رعایت نشود عقیم خواهد بود .

4 ـ اگر عقیم بود دلیل اینکه کدام شرط رعایت نشده است را ذکر می کنیم .

5 ـ و در صورت منتج بودن ، حد وسط را حذف می کنیم و حد اکبر را بر حد اصغر نسبت می دهیم به طوری که نتیجه أخسّ مقدمه باشد یعنی از جزئی و کلی  نتیجه جزئی می‌آید و از موجبه و سالبه  نتیجه سالبه بدست می‌آید .

س 15 : از ضروب شانزده گانه شکل اول ، دوم و سوم چند ضرب منتج و چند ضرب عقیم است ، ذکر کنید .

ج : شکل اول 4 ضرب منتج و 12 ضرب عقیم است . در شکل اول نتیجه مطابق محصورات اربع است .

شکل دوم 4 ضرب منتج و 12 ضرب عقیم است . در شکل دوم نتیجه همیشه سالبه است . زیرا یکی از               2 مقدمه همیشه سالبه است .

شکل سوم 6 ضرب منتج و 10 ضرب عقیم است . در شکل سوم نتیجه همیشه به صورت جزئی است .

شکل چهارم 8 ضرب منتج و 8 ضرب عقیم است . در شکل چهارم نیز عین شکل سوم نتیجه همیشه به صورت جزئی است .

س 16 : چگونگی اثبات منتج بودن برخی ضروب را نام ببرید .

ج : الف ) روش رد و تبدیل ( در برخی از ضربها قابل استفاده است . )

ب ) روش خَلْفْ : ( در همه‌ی ضربها قابل استفاده است )

ج ) روش افتراض : در مورد ضربهایی که یکی از مقدمات آن جزئی باشد کاربرد دارد .

در این کتاب فقط 2 روش اول بیان شده است .

س 17 : روش ردّ و تبدیل از روشهای اثبات منتج بودن برخی ضروب را توضیح دهید .

ج : روش ردّ و تبدیل را روش عکس نیز گویند . زیرا توسط عکس ، قیاس را به شکل بدیهی اول ردّ می کنند تا نتیجه آن اثبات شود . در شکل دوم کبرا را عکس مستوی می کنیم و در شکل سوم صغرا را عکس مستوی می کنیم تا به شکل اول تبدیل شود در این روش با عکس مستوی کردن صغرا ، یا کبرا در شکلهای سوم و دوم قیاس جدیدی تشکیل می دهیم تا به صورت شکل اول باشد و نتیجه‌ی قیاس اول دوباره بدست آید تا اثبات شود .

س 18 : برهان خَلفْ را از روشهای اثبات منتج بودن برخی ضروب توضیح دهید .

ج 18 : برهان خَلف صحیح است چرا که خُلف وعده کردن را خُلف گویند . اما خَلف یعنی پشت سر که برهان مستقیم نیست بلکه غیر مستقیم است .

1 ـ در برهان خلف بنا را براین می گذاریم که مقدمات کاملاً‌درست است اما نتیجه راقبول نداریم .

2 ـ چون نتیجه را نادرست می دانیم پس باید نقیض آن را ( بطور موقت ) درست فرض کنیم .

3 ـ سپس نقیض نتیجه را به جای مقدمات قرار می دهیم تا قیاس شکل اول بدست آید .

4 ـ نتیجه‌ی بدست آمده از قیاس دوم با یکی از مقدمات که در ابتدا پذیرفته بودیم در تناقض است .

5 ـ بنابراین ، نقیض نتیجه که بطور موقت پذیرفته بودیم نادرست است .

6 ـ پس ، اصل نتیجه در قیاس اول درست است .