بسمه تعالی

درس سوم منطق ( تعریف و دنیای مفاهیم ) صص 19 12

س 1 : کدام دسته از مفاهیم قابلیت استفاده در تعریف را دارند ؟ و چرا ؟ ص 12 و 13

ج 1 : با توجه به دروس قبلی در تعریفهای خود از مفاهیم جزئی استفاده نکرده ایم . زیرا مفاهیم جزئی قابل استفاده در تعریف نیستند و ذهن انسان به طور طبیعی این قاعده را رعایت می کند . پس ما در تعریف های خود همواره از مفاهیم کلی کمک می گیریم .

س 2 : تصور یا مفاهیم کلی و جزئی را با مثال تعریف کنید . ص 13 12

تصور جزئی : تصوری که بر افراد متعدد دلالت نمی کند یا نمی توانیم بر افراد متعددفرض کنیم مانند : علی ، این کتاب ، برادر تو ، مردم ایران .

بنابراین جزئی غیر قابل صدق بر کثیر است و ملاک جزئی بودن : اسامی خاص مجموعه ( جامعه زنان ) جمع ( استانهای ایران ) قید این و آن ( این دفتر آن کلاس )

تصور کلی : تصوری که بر افراد متعددی دلالت می کند یا می توانیم بر افراد متعدد فرض کنیم یا مفهومی که قابلیت آن را دارد که بر مصداق های متعدد منطبق شود . مانند : انسان دریای جیوه مولود کعبه .

مفهوم :

نسبت های چهارگانه ( نسب اربع ) صص 15 13

مفهوم کلی آن است که قابلیت صدق بر افراد متعدد دارد . حال اگر 2 مفهوم کلی از جهت صدق بر افرادشان با هم مقایسه شوند چهار حالت رخ خواهد داد .( تساوی عموم و خصوص مطلق عموم و خصوص من وجه تباین ) .

س 1 : نسبت های چهارگانه را نام ببرید . ج : تساوی عموم و خصوص مطلق عموم و خصوص من وجه تباین )

س 2 : نسبت تساوی را از نسبت های چهارگانه با مثال بیان کنید .

ج : نسبت بین دو کلی است که مصداقهای آنها یکی باشد مثل : مثلث و سه ضلعی.پس هر مثلث سه ضلعی است . هر سه ضلعی مثلث است .

2 . انسان و متفکر    3 . اسب و شیهه زننده      بنابراین در تساوی 2 قضیه موجبه کلی حاصل می شود .هر انسانی متفکر است ، هر متفکری انسان است .

در تساوی دو دایره بر هم منطبق هستند .

س 3 : نسبت عام و خاص مطلق را از نسبت های چهارگانه با مثال بیان کنید .

ج : نسبت بین 2 کلی است که یکی عام و دیگری خاص باشد و کلی عام شامل افراد کلی خاص هم می شود.مانند : انسان و شاعر ایرانی و تهرانی رنگ و سفید . اسب و علفخوار و درخت و چنار و . . .

در نسبت عام و خاص مطلق 3 قضیه حاصل می شود . مانند ماشین و اتومبیل . هر اتومبیلی ماشین است بعضی ماشینها اتومبیل هستند و بعضی  ماشینها اتومبیل نیستند .

نسبت عام و خاص مطلق 2 دایره متداخل هستند .

س 4 : نسبت عام و خاص من وجه را از نسبت های اربعه با مثال بیان کنید .

ج : نسبت بین 2 کلی است که از یک طرف کلی اول عام و کلی دوم خاص باشد . و از طرف دیگر کلی دوم عام و کلی اول خاص باشد . مانند : انسان و سفید لباس و قرمز سفید و شیرین ایرانی و دانش‌آموز دانش‌آموز و کارگر و . . .

در این نسبت 4 قضیه حاصل می شود مانند نماز مستحبی 1 ـ بعضی نمازها مستحب است 2 ـ بعضی مستحب ها نماز است  3 ـ بعضی نمازها مستحب نیست 4 ـ بعضی مستحب ها نماز نیست .

نسبت من وجه دو دایره متقاطع هستند .

س 5 : از نسبت های اربعه تباین را با مثال بیان کنید .

ج : نسبت بین دو کلی است که مصداق های آنها متفاوت باشد . مثل : مربع و مثلث . اسب و ناطق . سنگ و گیاه . انسان و اسب .

در این نسبت 2 قضیه حاصل می شود مانند : قند و شکر . هیچ قندی شکر نیست هیچ شکری قند نیست .

نسبت تباین 2 دایره متخارج هستند .

درس سوم : ذاتی و عرضی . صص 15 و 16

س 1 : ذاتی و عرضی را با مثال توضیح دهید . مفاهیم کلی به عرضی ( بیرونی ) و ذاتی ( درونی ) تقسیم می‌شوند .

ذاتی : صفاتی که در حقیقت اشیاتء دخالت دارند و اگر از چیزی گرفته شوند ، حقیقت آن عوض می شود . یعنی

قوام دهنده و سازنده‌ی مفهوم است . مثال : جسم بودن و سیال بودن برای آب ـ شکل برای مربع ـ حیوان بودن برای گربه

مانند جسم و فکر برای انسان ـ موجود زنده و حیوان ناطق برای انسان ـ شکل سه ضلعی برای مثلث ـ حیوان متفکر برای انسان .

عَرَضی : صفاتی که در حقیقت اشیاء دخالت ندارد و اگر از چیزی گرفته شوند ، حقیقت آن را تشکیل نمی دهند . مانند : شور بودن برای آب ـ ضاحک و کاتب بودن برای انسان . کوچک و بزرگ بودن برای مربع ـ سفید و خاکستری بودن برای گربه .

رابطه‌ی تعریف با ذاتی و عرضی . صص 18 16

س 1 : اوصاف مفاهیم ذاتی را ذکر کنید .

ج : 1 ـ مفهوم ذاتی ، از ذات قابل انفکاک و جدایی نیست .

2 ـ وجود ذاتی برای ذات ، علت ( علت مستقل ) نمی خواهد .

3 ـ حمل ذاتی برای ذات ، دلیل نمی خواهد . ( برای ذات بدیهی است . )

4 ـ مفاهیم ذاتی در مقام فهم و تصور مقدم بر ذات هستند . ( محال است شما مفهومی را درک کنید مگر آنکه به نوعی ذاتیات آن را قبلاً فهمیده باشید . )

س 2 ـ آیا تمام اوصاف چهارگانه ذاتی بایستی در یک مفهوم ذاتی و عرضی جمع باشند ؟

ج : نه خیر ، تمام اوصاف چهارگانه فقط باید در یک مفهوم ذاتی جمع باشند . ولی مفاهیم عرضی غالباً هیچ کدام از این اوصاف را ندارند ولی به ندرت برخی از اوصاف اول تا سوم را واجدند . ملاک چهارم اختصاص به ذاتیات دارد .

بنابراین مفاهیم ذاتی برای تعریف ضروری اند هر چند تشخیص آن ها مشکل است .

س 3 : آیا تعریف و استدلال یک پدیده‌ی دستوری است و نقش منطق در این امر چیست ؟

ج : نه خیر تعریف و استدلال یک پدیده‌ی دستوری نیست و انسان به طور طبیعی تعریف می کند . منطق فقط خودآگاهی ایجاد می کند . تعریف کار انسانهای با سواد یا دانشمند نیست . افراد بیسواد معمولی هم تعریف می کنند و ذاتی و عرضی را به کار می برند ، فقط به کارکرد ذهن خود واقف نیستند .

س 4 : منظور از اینکه مفهوم ذاتی از ذات قابل انفکاک نیست چیست ، توضیح دهید ؟

ج : یعنی هرگز نمی توان یک مفهوم ذاتی را از ذات و ماهیت جدا کرد و در عین حال آن ذات حفظ شود . مثلاً نمی توان جسم بودن و زنده بودن را از تعریف انسان حذف کرد و باز هم انسان را فرض کرد . یا نمی توان شکل بودن و سه ضلعی بودن را از مثلث گرفت و باز هم مثلث داشت .

س 5 : منظور از اینکه وجود ذاتی برای ذات ، علت نمی خواهد چیست ، توضیح دهید .

ج : یعنی با اینکه هر ذات و ماهیتی اگر تحقق پیدا کند عللی دارد و این گونه نیست که پدیده ها بدون علت پدید آیند ، ولی تحقق ذاتی برای آن ذات علت جداگانه ای لازم ندارد . مثلاً سه ضلعی بودن مثلث علت مستقلی ندارد و در حقیقت رسم مثلث همان و سه ضلعی بودن مثلث همان . جسم بودن و زنده بودن انسان و قدرت درک و احساس داشتن همگی ذاتیات انسان اند و علتی غیر از علت خود انسان ندارند .

س 6 : منظور از اینکه حمل ذاتی برای ذات ، دلیل نمی‌خواهد یعنی برای ذات بدیهی است چیست . توضیح دهید .

ج : چون ذاتی برای آن ذات روشن و واضح است یعنی علت اینکه چرا مثلث سه ضلعی است برای این است که مثلث یعنی سه ضلعی و انسان یعنی دارای جسم . در حالیکه کارگر بودن یک انسان برای او دلیل می خواهد و صرف انسان بودن کافی نیست .

س 7 : منظور از اینکه مفاهیم ذاتی در مقام فهم و تصور مقدم هستند چیست ؟ توضیح دهید .

ج : یعنی محال است شما مفهومی را درک کنید مگر آنکه به نوعی ذاتیات آن را قبلاً فهمیده باشید .

مثلاً اگر کسی معنای جسم و متفکر بودن را نداند هرگز به معنای انسان پی نخواهد برد . و لفظ انسان برایش مبهم خواهد ماند .

بنابراین ادراک ذاتی ، مقدم بر ادراک ماهیت و ذات است .

اما ادراک ذات و ماهیت مقدم بر ادراک مفاهیم عرضی است و هیچ عرضی نیست که مقدم بر مفهوم ذاتی گردد .

مثال : درک و تصور مفاهیم ذاتی                        درک و تصور ذات                     درک و تصور مفاهیم عرضی

حیوان متفکر                     انسان                             نویسنده یا کارگر

نمونه‌ی سوالات درس سوم منطق « تعریف و دنیای مفاهیم » صص 19 12

معنی و مفهوم جرئی و کلی ، نسبت اربع ، ذاتی و عرضی ، رابطه تعریف با ذاتی و عرضی

س 1 : با توجه به جمله ( علی دیروز در مشهد دو رکعت نماز مستحبی به جا آورد ) به سوالات زیر پاسخ دهید .

الف ) دو مفهوم جزئی و یک مفهوم کلی از جمله فوق استخراج کنید .

ب ) دو مفهوم از جمله فوق چنان انتخاب کنید که میان آنها یکی از نسب ( عموم و خصوص من وجه ـ یا ـ عموم و خصوص مطلق برقرار باشد .  

س 2 : « به اطلاع دانش‌آموزان عزیز رسانده می شود که در این مدرسه مریم متقی در مسابقه شنا به کسب مدال طلا نائل گشت »

در جمله بالا یک تصور کلی و یک تصور جزئی مشخص کنید .

س 3 : تعیین کنید میان مفاهیم کلی زیر کدام یک از نسبت های چهارگانه برقرار است .

الف ) نماز ، واجب     ب ) فکر ، حجت       ج ) کبوتر ، ناطق       د ) بدیهی و معلوم         ه ) دانش آموز ، کوشا  

و ) قند و شکر

س 4 : تصور جزئی را تعریف کرده و یک مثال بیاورید .

س 5 : اگر در میان دو تصور کلی ، یکی از دیگری عام تر باشد ، به طوری که هم همه افراد آن را در بر گیرد و هم افراد دیگری را ، میان آن دو چه نسبتی برقرار است ؟ با ذکر مثال آن را بیان کنید .

س 6 : مشخص کنید ، مفاهیم زیر کلی است یا جزئی ؟ الف ) آب      ب ) ماه      ج ) نماز ظهر     د ) آن کتاب

س 7 :  یک مثال برای مفهوم کلی که تنها یک فرد خارجی داشته باشد بیاورید .

س 8 : نسبت میان ( دلفین و حیوان ) چیست ؟

س 9 : در کدام گزینه به ترتیب مفهوم کلی و جزئی آمده است ؟

1 ـ کعبه ، سخاوت       2 ـ کشور ، روستا              3 ـ دریا ، دریاچه           4 ـ مرد ، آن کودک .

س 10 : از نسبت های چهارگانه ( تساوی ) را تعریف کنید و برای آن یک نمونه مثال بنویسید .

ج 1 : الف ) جزئی : علی ( اسم خاص ) مشهد ( اسم خاص ) .     کلی : شهر ـ نماز ـ مستحبی .

ب ) عموم و خصوص من وجه ( نماز ـ مستحبی ) عموم و خصوص مطلق ( شهر ـ مشهد )

ج 2 : جزئی : این مدرسه ـ مریم           کلی : دانش‌آموزان ـ مسابقه ـ شنا .

ج 3 : الف ) من وجه       ب ) مطلق    ج ) تباین      د ) مطلق       ه ) من وجه       و ) تباین

ج 4 : تصور جزئی ، تصوری است که بر افراد متعدد دلالت نمی کند یا نمی توانیم بر افراد متعدد فرض کنیم بنابراین جزئی غیرقابل صدق بر کثیرین است .

مانند تهران ـ این درخت ـ استانهای ایران ـ جامعه‌ی روحانیت .

ج 5 : عموم و خصوص مطلق مانند درخت و چنار ( هر درختی چنار است ـ هر چناری درخت است ـ بعضی درخت ها چنار است ـ بعضی درخت ها چنار نیست . )

ج 6 : آب   =   کلی      ب ) ماه    =   کلی      ج ) نماز ظهر   =   کلی       د ) آن کتاب   =   جزئی

ج 7 : مولود کعبه ـ دیوار  1300 کیلومتری .

ج 8 : نسبت بین دلفین و حیوان   =   عام و خاص مطلق است .

ج 9 : گزینه 4 ـ مرد ـ آن کودک .

ج 10 : تساوی ، در صورتی نسبت دو کلی تساوی است که بر هر چه یکی صادق باشد ، دیگری هم بر آن صادق باشد .

به عبارت دیگر هر چه مصداق این باشد ، مصداق آن یکی هم باشد . مانند انسان و ناطق ـ اسب و شیهه زننده .

 س 11 : دو نمونه مثال از مفاهیم کلی ، که مصداق خارجی نداشته باشد را بنویسید .

س 12 : تعیین کنید میان مفاهیم کلی زیر کدام یک از نسبت های چهارگانه برقرار است .

الف ) نماز ، واجب     ب ) معرف ، حجت      ج ) فکر ، حجت      د ) جسم ، دارای ابعاد سه گانه     ه ) تصور ، تصدیق .

س 13 : ملاک تشخیص تصور جزئی و کلی چیست ؟

س 14 : به طور کلی چه اسمایی دلالت بر تصور جزئی دارند .

س 15 : از اِسناد و تصور کلی نسبت به یکدیگر سه قضیه بدست آمده است . آن نسبت را با ذکر مثال بنویسید .

س 16 : میان مفاهیم کلی ذیل کدام یک از نسبت های چهارگانه برقرار است .   

الف ) سنگ ـ سفید      ب ) دلفین ـ حیوان     ج ) مثلث متساوی الاضلاع ـ مثلث قائم الزاویه    د ) گل ـ قرمز

ه ) نقاشی ـ زیبا         و ) خرما ـ میوه      ز ) مسجد ـ نماز             ر ) عالم ـ باتقوا        ح ) فکر ـ معرف

خ ) مثلث ـ سه ضلعی     ض ) دانش‌آموز ـ کارگر     ظ ) محسوس ـ معقول     ط ) گل ـ گل یاس

س 17 : نسبت به بین دو تصور کلی : الف ) سیاه و شیرین     ب ) حیوان ـ سفید      را نوشته و قضایای حاصل از آن را بنویسید .

س 18 : در این جمله یک تصور کلی و یک تصور جزئی را مشخص کنید . ( این دختر از نغمه بلبلان بر آن شاخسار به وجد می آید . )

س 19 : صحیح است یا غلط : مدینه فاضله یک تصور جزئی است .

20 ـ عرضی را تعریف کنید و یک مثال بیاورید .

21 ـ اصطلاح ذاتی را تعریف کنید .

ج 11 : کیمیا ـ سیمرغ ـ غول شاخدار ـ انسان پنج سر .

ج 12 : نماز و  واجب  =  من وجه ـ معرف ، حجت  =  تباین ـ جسم و دارای ابعاد سه گانه  =  تساوی فکر و حجت  =  مطلق ـ تصور و تصدیق   =  تباین

ج 13 : ملاک تشخیص جزئی و کلی این است که اگر بتوان برای تصوری افراد متعدد فرض کرد ، آن تصور کلی است . چه دارای فرد خارجی باشد یا نباشد و افراد خارجی آن چه محدود باشد یا نامحدود . اما اگر نتوان برای تصوری افراد متعدد فرض کرد ، آن تصور جزئی است .

ج 14 : به طور کلی همه‌ی اسمهای عَلَم یا اسامی خاص ـ هر چه با قید « این » و « آن » مشخص شود ـ مجموعه ( جامعه زنان ) ـ جمع ( استانهای ایران )

ج 15 ـ عام و خاص مطلق . مانند :  ،ـ مسلمان . ( هر مسلمانی خداپرست است ـ بعضی خداپرستها مسلمان هستند ـ بعضی خداپرست ها مسلمان نیستند . )

ج 16 : الف ) من وجه     ب ) مطلق   ج ) تباین    د ) من وجه  و) مطلق    ز) تباین    ح) مطلق      خ) تساوی  ض ) من وجه  ه ) من وجه     ظ ) تباین    ط ) مطلق 

ج 17 : سیاه و شیرین : من وجه ( بعضی سیاه ها شیرین است     بعضی شیرین ها سیاه است

 بعضی سیاه ها شیرین نیست    بعضی شیرین ها سیاه نیست )

حیوان و سفید : من وجه ( بعضی حیوان ها سفیدند      بعضی سفید ها حیوان هستند

                              بعضی حیوان ها سفید نیستند      بعضی سفیدها حیوان نیستند )

ج 18 : تصور جزئی : این دختر ، آن شاخسار  ـ   مفهوم کلی : نغمه ـ بلبلان ـ نغمه بلبلان

ج 19 : غلط است کلی است .

ج 20 : عرضی مقابل ذاتی است ، یعنی اگر چه با مفهوم مورد نظر ماربط دارند ولی هویت آن را تشکیل نمی دهند . یعنی آنچه خارج از ماهیت است مانند شاعر نسبت به انسان ـ بنابراین کلی عرضی در حقیقت اشیاء دخالت ندارند و اگر از آن گرفته شوند حقیقت آن عوض نمی شود .

ج 21 : ذاتی : یعنی آنچه داخل در حقیقت و ماهیت اشیاء است و به عبارت دیگر مقوّم ماهیت باشد و قوام دهنده و سازنده‌ی مفهوم است . یعنی صفاتی که در حقیقت اشیاء دخالت دارند و اگر ازچیزی گرفته شوند حقیقت آن عوض می شود مانند مثلث و سه ضلعی .